Η απορία των πενήτων «ἀφορμὴ ἐμπορίας» των δυνατών

Χρονολογία: 934

Καὶ ταῦτα μὲν ὁ μετὰ ταῦτα ἐχέτω καιρὸς ὑπὲρ κοινῆς ὠφελείας καὶ καταστάσεως τῶν ἡμετέρων ὑπηκόων· δεῖ δὲ οὐκ ἐπὶ τοῖς μέλλουσι μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τοῖς φθάσασι τὴν ἐνδεχομένην ἐπεισάγειν θεραπείαν· πολλοὶ γὰρ ἀφορμὴν ἐμπορίας τὴν τῶν πενήτων λαβόμενοι ἀπορίαν, ἣν ὁ πάντα φέρων χρόνος ἤνεγκε, μᾶλλον δὲ ἥν ἡ τῶν ἡμετέρων πληθὺς ἁμαρτημάτων τὴν θείαν ἐκβιαζομένη φιλανθρωπίαν προεξένησε, ἀντί φιλανθρωπίας, ἀντὶ οἴκτου, ἀντὶ χρηστότητος, λιμῷ πιεζομένους ὁρῶντες τοὺς πένητας, οἱ μὲν ἀργυρίῳ οἱ δὲ χρυσίῳ, οἱ δὲ σίτῳ ἢ ἄλλαις τισὶν ἐπιδόσεσιν, εὐώνως τὰς τῶν ἀτυχούντων πενήτων ἐξωνήσαντο κτήσεις, βιαιότεροι τῆς προκειμένης ἀνάγκης καὶ ἐν αὐτοῖς τῷ μετὰ ταῦτα χρόνῳ, τοῖς ἀθλίοις τῶν χωρίων οἰκήτορσι γινόμενοι, ὥσπερ τις λοιμικὴ νοσημάτων ἐπιφορὰ ἢ γαγγραίνης δίκην τῷ τῶν χωρίων ἐπεισφρήσαντες σώματι τὴν πανωλεθρίαν ἐπισκευαζόμενοι.

Πηγή:
Svoronos, Novelles, αρ. 3.75-87.
Βιβλιογραφία:
Lemerle, Agrarian history, 94-97.
Σχολιασμός:
Το απόσπασμα περιέχεται σε Νεαρά του αυτοκράτορα Ρωμανού Α΄ Λακαπηνού που ακυρώνει όλες τις πράξεις απαλλοτρίωσης περιουσίας που έγιναν από πένητες προς δυνατούς μετά τον λιμό του 927/8. Η Νεαρά χρονολογείται στο 934, συνεπώς το κείμενο φαίνεται να περιγράφει την κατάσταση που επικράτησε μετά το λιμό. Για το λόγο αυτό ο νόμος έχει αναδρομική ισχύ (ἐπὶ τοῖς φθάσασι). Ο αυτοκράτορας εξηγεί ότι πολλοί εκμεταλλεύτηκαν την δεινή κατάσταση στην οποία είχαν περιέλθει οι πένητες και αγόραζαν τα κτήματά τους συχνά σε εξευτελιστικές τιμές (εὐώνως), ακόμα και έναντι σίτου. Φαίνεται να υπονοείται ότι τον 10ο αι. η αγορά έναντι είδους (σίτῳ ἢ ἄλλαις τισὶν ἐπιδόσεσι) ήταν ένα σπάνιο φαινόμενο, αλλά ο συγγραφέας του νόμου αποσκοπούσε περισσότερο στην ανάδειξη του φαινομένου παρά στην ακριβή περιγραφή του. Η «ἀπορία» στο κείμενο είναι μία κατάσταση περισσότερο ακραία από την πενία, που επιφέρει την σημαντική και απότομη αλλαγή της κατάστασης των ανθρώπων. Η ξαφνική αυτή αλλαγή είναι μία ατυχία, μία αλλαγή της «τύχης» προς το χειρότερον, και την υπέστησαν είναι οι πένητες (ἀτυχούντων πενήτων). Οι όροι αυτοί στην συγκεκριμένη περίπτωση αναφέρονται αποκλειστικά στην οικονομική κατάσταση των πενήτων. Η εκμετάλλευση των πενήτων από τους οικονομικά ισχυρότερους γίνεται αντικείμενο μομφής από τον αυτοκράτορα. Στο συγκεκριμένο απόσπασμα δεν αναφέρεται η κοινωνική ομάδα που προβαίνει σε αυτές τις συμφέρουσες αγορές, στη Νεαρά όμως κατονομάζονται οι δυνατοί και οι οικείοι τους. Ο αυτοκράτορας προσομοιάζει την δραστηριότητα αυτή με την «ἐμπορία», προσδίδοντας μία επιπλέον ηθική διάσταση στην έλλειψη «φιλανθρωπίας» και «οἴκτου». Η απαξίωση των εμπόρων εδώ, και κατ’ επέκταση των δυνατών, είναι προφανής, εφόσον σαφώς δηλώνεται ότι αποσκοπούσαν αποκλειστικά στον πλουτισμό και στην αύξηση των κερδών τους. Με τις βλέψεις αυτές, σημειώνεται στο κείμενο, αυτοί εισήλθαν στα χωρία ως λοιμός ή γάγγραινα (λοιμικὴ νοσημάτων ἐπιφορὰ ἢ γαγγραίνης δίκην), φέρνοντας την καταστροφή σε αυτά, τα οποία νοούνται ως ένα σώμα, δηλαδή ως ένα ενιαίο σύνολο του οποίου την εύρυθμη λειτουργία πρέπει να εξασφαλίσει το κράτος.