Δυνατοί και στρατιώτες

Χρονολογία: 10ος αι.

Τα κτήματα των στρατιωτών αποτέλεσαν ένα ιδιαίτερο κεφάλαιο της νομοθεσίας του 10ου αι. Η νομοθεσία αρχικά ξεχώριζε ελάχιστα τους Σχολάριους και τους στρατιώτες που είχαν έγγεια ιδιοκτησία στα χωρία από τους άλλους χωρίτες και «πένητες» που προσπάθησε να προστατέψει. Πιθανώς μεταξύ του 928 και του 947, οπότε προέκυψε το ζήτημα των στρατιωτών, ορίστηκε η τριακονταετής παραγραφή για την διεκδίκηση των στρατιωτικών κτημάτων από τους στρατιώτες ιδιοκτήτες τους.
Οι λεπτομέρειες των νομοθετικών κειμένων φαίνεται να αποκαλύπτουν τουλάχιστον κατά ένα μέρος τους συσχετισμούς που κυριαρχούσαν εντός του στρατού μεταξύ των αξιωματικών, κατώτερων και ανώτερων, και των στρατιωτών τους. Αναφέρθηκαν στην κεντρική διοίκηση περιπτώσεις «ἀπόρων» στρατιωτών και στρατιωτών που είχαν μετατραπεί σε παροίκους, και δυνατών ή και απλών αξιωματικών που είχαν απορροφήσει την έγγεια ιδιοκτησία των στρατιωτών τους. Ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Ζ΄ σημειώνει ότι οι συνήθειες των «δυνατῶν» διαδίδονται και στους αξιωματικούς του στρατού, για τους οποίους υπήρχε η καταγγελία ότι ήταν ανοιχτοί στην δωροδοκία προκειμένου να παραχωρήσουν «ἀστρατεία», τη δυνατότητα δηλαδή του στρατιώτη να μην εκστρατεύσει. Εμφατικά διακρίνονται αυτοί που είναι πάνω από όλους, οι οποίοι χαρακτηρίζονται ως «ὑπερέχοντες», όρος που αναφέρεται ξεκάθαρα στους στρατηγούς, από τους «ἄρχειν τοῦ στρατοῦ λαχόντες», δηλαδή τους ανώτερους αξιωματικούς. Ο αυτοκράτορας θεωρούσε ότι οι αξιωματικοί προωθούσαν τα συμφέροντα των στρατηγών εντός του στρατού. Οι αξιωματικοί που κατηγορούνται για τη δραστηριότητα αυτή ορίστηκαν με Νεαρά του Βασιλείου Β΄ του Βουλγαροκτόνου ως τη βαθμίδα του πρωτοκένταρχου (όρος που ωστόσο βρίσκεται σε μεταγενέστερη επεξεργασία της Νεαράς του 996). Έτσι, αυτό που διακρίνει τους δυνατούς σε αυτή την περίπτωση, δεν είναι η κοινωνική τους ένταξη, εφόσον οι υπερέχοντες και οι αξιωματικοί του στρατού είναι ομάδες διαφορετικού κοινωνικού επιπέδου, αλλά η μέθοδος. Κατόπιν τούτων, ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Ζ΄ απαγορεύει στους αξιωματικούς να κληρονομήσουν την ιδιοκτησία των στρατιωτών τους, ακυρώνει όσες πράξεις έγιναν και επεκτείνει την παραγραφή στα σαράντα έτη, η οποία διατηρήθηκε και τον 11ο αι.
Στο έργο Περὶ παραδρομῆς πολέμου, που αποδίδεται στον αυτοκράτορα Νικηφόρο Β΄ Φωκά, περιλαμβάνεται ένα κεφάλαιο για την κατάσταση των στρατιωτών. Οι διεκδικήσεις που προβάλλονται μέσα από το κείμενο αυτό αναμεταδίδουν ένα μεγάλο μέρος της διαμάχης του 10ου αι. μεταξύ του κράτους και των δυνατών: «τίνος ἑτέρου ἆρα λαὸς οἰκεῖος ὁ τοῦ θέματος, εἰ μὴ μόνου τοῦ στρατηγοῦ;» Ο Φωκάς διεκδικεί την πλήρη επιρροή στους στρατιώτες για τον στρατηγό και την πλήρη φορολογική ατέλεια για τους στρατιώτες και για όλους τους ανθρώπους τους, συμπεριλαμβανομένων και των «ὑπηρετουμένων», που πιθανώς είναι οι ίδιοι, που οι δυνατοί, σύμφωνα με τον Κωνσταντίνο Ζ΄, υπήγαγαν στην ιδιωτική τους υπηρεσία (στρατιώτας ἱκανοὺς εἰς ἰδίας ὑπηρεσίας κατετόλμησαν ἔχειν). Ο αυτοκράτορας διακρίνει μεταξύ τους δύο κατηγορίες, τους νομίμως αποσπασμένους στην υπηρεσία των στρατηγών και των ανώτερων αξιωματικών (ἄλλων ἀρχόντων), και τους παράνομα υπηρετούντες τους ανωτέρους τους, οι οποίοι «ἐκ τῶν ἔξωθεν καὶ τῆς κοινότητός εἰσιν». Οι λόγοι που ευνόησαν την ανάπτυξη αυτού του φαινομένου δεν διευκρινίζονται· πιθανώς πρόκειται για έναν συνδυασμό οικονομικής υποχρέωσης των στρατιωτών προς τους ανωτέρους τους ή/και για τη δημιουργία πελατειακών δικτύων με πρωτοβουλία των αξιωματικών, που διέθεταν μεγαλύτερη οικονομική επιφάνεια. Οι λεπτομερείς διατάξεις της Νεαράς Περὶ στρατιωτῶν του Κωνσταντίνου Ζ΄ λοιπόν, σε αντιπαραβολή με τις διεκδικήσεις του Νικηφόρου Β΄ Φωκά οδηγούν στο συμπέρασμα ότι εν μέρει η διαμάχη του 10ου αι. αφορούσε τη διεκδίκηση των στρατιωτών από τους ισχυρούς παράγοντες του Βυζαντινού κράτους και αποκαλύπτουν σημαντικά στοιχεία για τους κοινωνικοπολιτικούς δεσμούς που αναπτύσσονταν κατά την υπηρεσία στο στρατό.

Πηγές:
Svoronos, Novelles, αρ. 2.ΙΙ.97-103, 5, 6, 14.ΙΙ.67-70· Dagron-Mihăescu, Traité, 109.22-111.59.
Βιβλιογραφία:

Lemerle, Agrarian History, 97-98, 115-131· Ostrogosky, Paysannerie, 21-23· Ostrogosky, Ιστορία τ. Β΄, 159-161, 167, 175-176· Haldon, Recruitment, 41-44· Cheynet Aristocratie, 298-299· Kaplan, Les hommes et la terre, 242-244, 246-249, 361· Morris, The powerful and the poor, 12, 24-26· Dagron-Mihăescu, Traité, 264-272· Patlagean, Ελληνικός μεσαίωνας, 272-276· Toynbee, Porphyrogenitus, 145-176.