Περί πολιτείας στο Βυζάντιο

Χρονολογία: 6ος αι.

Οι Βυζαντινοί δεν επιδόθηκαν σε θεωρητικές μελέτες για το κράτος ή για την «κοινωνία» γενικότερα. Για να περιγράψουν το χώρο δράσης των ανθρώπων χρησιμοποιούσαν τον αρχαίο όρο «πολιτεία», ομόρριζο της πόλεως, που αναφερόταν στο συγκροτημένο σύνολο της πόλεως-κράτους. Μολονότι οι Βυζαντινοί τον διατήρησαν στο πολιτειακό τους λεξιλόγιο μεταφέροντάς τον στο επίπεδο της αυτοκρατορικής συγκεντρωτικής διοίκησης, δεν εισάγουν ποτέ σε συνάφεια με αυτόν τον όρο «κοινωνία», που ο Αριστοτέλης αντιλαμβανόταν ως σύνολο ανθρωπίνων σχέσεων εντός της αρχαίας «πολιτείας», δηλαδή εντός της πόλεως-κράτους.
Όταν κάνουν λόγο οι βυζαντινοί συγγραφείς περί «πολιτείας» εννοούν το συγκροτημένο σύνολο του κράτους ως φορέως εξουσίας· η πολιτεία δεν είναι άλλη από τη Res Publica Romana, η οποία αποτελείται, κατά τον Ιουστινιανό Α΄, από δύο τμήματα, από τα όπλα (το στρατό) και τους νόμους (τη δικαιοσύνη). Η μακρόχρονη ιστορία και πρακτική της ρωμαϊκής πολιτείας είχε ως αποτέλεσμα την ανάδειξη παραγόντων οι οποίοι έλαβαν ένα συνταγματικό χαρακτήρα –είναι κατά τον Beck «εκλογικά σώματα», κατά τον Καραγιαννόπουλο «καθεστωτικοί παράγοντες». Τέτοιοι παράγοντες είναι η σύγκλητος, ο στρατός, οι «δήμοι» της πόλης, εννοούμενης πάντα της αυτοκρατορικής πρωτεύουσας, δηλαδή της Κωνσταντινούπολης, και από τα μέσα του 5ου αι. και εξής η Εκκλησία, η οποία καθαγιάζει την απονομή της ανώτατης εξουσίας στον εκλεκτό των σωμάτων αυτών, στον υποψήφιο αυτοκράτορα, παρά το γεγονός ότι η ισχύς και ο ρόλος αυτών των παραγόντων ανά εποχή είναι τουλάχιστον συζητήσιμα θέματα. Στη θεωρία λοιπόν θα αποκλείονταν από αυτή την κοινωνική θεώρηση όλες οι ομάδες, οι οποίες δεν είχαν κάποια σχέση με την εξουσία, όπως ο αγροτικός πληθυσμός. Παρόλα αυτά, η χρήση της «πολιτείας» ως κοινωνικού συνόλου στις πηγές συνήθως καθιστά αυτή την ερμηνεία καταχρηστική υπέρβαση. Δεν μπορούμε ωστόσο να παραβλέψουμε το γεγονός ότι, κυρίως οι θεωρητικοί περί πολιτείας συγγραφείς, δείχνουν εξαιρετικά μεγάλη αμηχανία, όχι μόνον σε ό,τι αφορά τα κομμάτια της κοινωνίας που δεν έχουν συγκεκριμένο ρόλο, όπως οι «ἄχρηστοι» και οι «ἀργοὶ» του ανώνυμου συγγραφέα του 6ου αι., αλλά και στον αγροτικό κόσμο. Η εύρυθμη κοινωνία χωρίζεται σε επαγγελματικές ομάδες, ως εκ τούτου όλες οι ομάδες έχουν ένα, έστω και μικρό, ρόλο, και όσα άτομα δεν εντάσσονται κάπου επαγγελματικά, συνιστούν ειδικές κατηγορίες για τις οποίες πρέπει να υπάρχει συγκεκριμένη πρόνοια.
Οι πηγές αντιμετωπίζουν το αστικό πλήθος, ιδιαίτερα της Κωνσταντινούπολης, διαφορετικά, καθώς αναγνωρίζουν τον ιδιαίτερο ρόλο του, ο οποίος είναι έντονος στις αναταράξεις, πολιτικού ή θρησκευτικού χαρακτήρα. Τα Τακτικά της μεσοβυζαντινής εποχής διατηρούν ακόμα τους «δήμους» της Κωνσταντινούπολης των οποίων οι επικεφαλής «δήμαρχοι», ανήκουν στην αυλή (το αξίωμα ανήκε στην ειδική κατηγορία των «δημοκρατῶν»). Ο όρος «δῆμος» χρησιμοποιείται στις πηγές συχνά, αλλά η εναλλαγή με το «πλῆθος» ή τον «ὄχλο» και η συγχώνευσή του με το ασύντακτο, άναρχο και συχνά ταραχώδες πλήθος των αστικών κέντρων φανερώνει τη σκόπιμη υποβάθμιση του, αριθμητικά περιορισμένου, σώματος των δημοτών. Ο Βρυώνης ταύτισε τον «δῆμον» των βυζαντινών πηγών του 11ου αι. με τους επαγγελματίες που ήταν οργανωμένοι σε συντεχνίες, πολλοί από τους οποίους ήταν σε θέση να εξαγοράσουν έναν από τους τίτλους που πωλούνταν από τις κυβερνήσεις της εποχής, ανήκαν λοιπόν τυπικά στην αυλή και στη σύγκλητο. Οι επαγγελματίες των συνεχνιών κατά τη μαρτυρία του Μιχαήλ Ψελλού είχαν σημαντικό ρόλο στα γεγονότα του 11ου αι., ωστόσο ο όρος σε πολλές περιπτώσεις δηλώνει γενικά τους κατοίκους της Πόλης που έλαβαν μέρος στις ταραχές, ενώ οι οργανωμένοι δήμοι αποτελούσαν ένα μικρό μέρος του πληθυσμού, των οποίων η οργάνωση μαρτυρείται στο Τακτικόν του Φιλοθέου, όπου οι «δημόται» εμφανίζονται τελευταίοι.

Πηγές:
Αριστοτέλη Πολιτικά, 2.1-8 (1252α)· Dennis, Three treatises, 10-18· Προκοπίου Ανέκδοτα, 151.21-23· CJ, proem., 2· Oikonomides, Listès, 107.20-22, 123.28-125.7, 141.16-17.
Βιβλιογραφία:

Cartledge, Greek political thought, 11-22· Kaldellis, The Byzantine Republic, 14-19 και passim· Χριστοφιλοπούλου, Πολίτευμα, 166-171· Χριστοφιλοπούλου, Εκλογή, 15-25, 58-66, 144-155· Pertusi, Pensiero politico, 5-47· Dagron, Traditions politiques, 121-146, 180-186· Beck, Χιλιετία, 53-62, 71-80· Beck, Senat und Volk, 3-75· Καραγιαννόπουλος, Ιστορία τ. Α΄, 39-63· Καραγιαννόπουλος, Βυζαντινό κράτος, 287-294, 301-306· Bury, Constitution, 99-125· Vryonis, Δημοκρατία, 287-314· Dvornik, Political philosophy, 659-723· Kaldellis, How to usurp the throne, 43-56· Zuckermann, Le cirque, 69-96· Oikonomidès, Listes, 326· Vryonis, Social basis, 165.