Τάξις

Χρονολογία: 6ος-12ος αι.

Η έννοια της «τάξεως» ως αρχής που διέπει την πολιτεία είναι αρχαία και αναπτύχθηκε ιδίως από τον Αριστοτέλη, για τον οποίο είναι σύμφυτη της πολιτείας: «πολιτεία μὲν γάρ ἐστι τάξις ταῖς πόλεσιν ἡ περὶ τὰς ἀρχάς». Οι νεοπλατωνιστές χρησιμοποίησαν αυτή την ιδέα για να περιγράψουν την ουράνια κατάσταση και να ισχυριστούν, όπως ο Πρόκλος, ότι τα επίγεια πράγματα απείχαν πολύ από αυτή την ιδανική τάξη. Ο Ψευδο-Διονύσιος, επινοώντας τον όρο «ἱεραρχία» ως μέθοδο επιστροφής στο Θεό, πίστευε ότι η τάξις ήταν εγγενής ιδιότητά της. Ωστόσο, στις βυζαντινές πηγές συναντούμε κυρίως τις «τάξεις» που προέρχονται από τις ρωμαϊκές ordines, δηλαδή τα συντεταγμένα σώματα που στο εσωτερικό τους διέπονται από μία σειρά κατάταξης, μία ιεραρχία. Υπήρχαν η ordo senatorius, η ordo equestris, η ordo decurionum και αρκετά ακόμα μικρότερα «σώματα» (ordines) που απαντούν με ελαφρές παραλλαγές στις λατινικές πηγές και αφορούν κυρίως τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι όσοι δεν εντάσσονταν σε κάποιο σώμα ανήκαν απλώς στα κατώτερα κοινωνικά στρώματα.
Αν στο Βυζάντιο η αριστοτελική και ψευδο-διονυσιακή ιδέα της τάξεως αποτέλεσε μία κατεξοχήν πολιτική ιδέα, αυτό συνέβη επειδή ισχυροποίησε την κεντρική εξουσία, και όχι επειδή υπήρχε η αντίληψη ότι όλες οι κοινωνικές ομάδες ή «τάξεις» είχαν μία συγκεκριμένη και αμετάβλητη κοινωνική θέση, από την οποία δύσκολα ή καθόλου δεν μπορούσαν να ξεφύγουν, όπως έγινε στη Δύση. Μολονότι υπήρχαν συγγραφείς στο Βυζάντιο που χρησιμοποίησαν την ιδέα της τάξεως για να κατοχυρώσουν τη θέση της αριστοκρατίας (για παράδειγμα ο ανώνυμος συγγραφέας του Διαλόγου Περί πολιτικής επιστήμης), οι απόψεις αυτές δεν διαδόθηκαν, πιθανώς επειδή έρχονταν σε απευθείας αντίθεση με την κυρίαρχη θέση και παντοδυναμία του αυτοκράτορα. Έτσι, τη βασικότερη προσαρμογή της ιδέας της τάξεως στο Βυζάντιο, και αυτή νεοπλατωνικής έμπνευσης, αποτελεί το προοίμιο του Περί βασιλείου τάξεως του Κωνσταντίνου Ζ΄ (10ος αι.). Ο αυτοκράτωρ αναφέρει εκεί ότι η βασιλική εξουσία διέπεται από «τάξιν» (διὰ τῆς ἐπαινετῆς τάξεως τῆς βασιλείου ἀρχῆς δεικνυμένης κοσμιωτέρας) απεικονίζοντας τον ουράνιο κόσμο (εἰκονίζομεν τοῦ δημιουργοῦ τὴν περὶ τόδε τὸ πᾶν ἁρμονίαν καὶ κίνησιν). Κατά τον αυτοκράτορα το αντίθετο της βασιλικής τάξεως αποτελεί μόνο η «ιδιωτική και ανελεύθερη διαγωγή», σύγκριση που εξυψώνει αυτούς που συμμετέχουν στην βασιλική τάξη και υποβαθμίζει, με αρκετά πρωτότυπο τρόπο, όσους δεν υπηρετούσαν τον αυτοκράτορα. Η διάκριση συνδέεται έτσι κατά τρόπο απόλυτο με την παροχή υπηρεσιών στο κράτος.
Στις βυζαντινές πηγές η τάξις αφορά την ένταξη ή θέση του ατόμου, ανάλογα με τα χαρακτηριστικά που το συνοδεύουν (καταγωγή, οικογένεια, αξίωμα, πλούτο κλπ), σε μία ιεραρχία, σε ιεραρχημένα και διακριτά σώματα. Η ιεραρχία μπορεί να είναι ευρεία (π.χ. η παλατινή ιεραρχία) ή όχι (π.χ. η ιεραρχία εντός των συντεχνιών), αλλά μπορεί να είναι επίσης και πολύ στενή, π.χ. η τάξις που διακρίνει την σειρά της προτίμησης, η τάξις μεταξύ των κατοίκων ενός χωρίου (π.χ. μεταξύ στρατιωτών και πενήτων), ή ακόμα και η κατάταξη του Μονομάχου ως τελευταίου της οικογένειάς του, «ῥίζης ἀρχαίας τῶν Μονομάχων τελευταῖος κατὰ τὴν οίκείαν τάξιν βλαστός» κλπ. Στην κορυφή της «τάξεως» της αυτοκρατορίας βρίσκονται οι αξιωματούχοι οι οποίοι προσκαλούνται σε συνεστίαση με τους βασιλείς σε επίσημες περιστάσεις και εορτές του χρόνου, κατά δήλωση του Φιλοθέου: «καὶ γὰρ πᾶσα περιφάνεια βίου ἢ ἔνδοξος ἀξιωμάτων ἀξία ἐν οὐδενὶ ἄλλῳ τοῖς ὁρῶσιν ἐνδείκνυται, ἂλλ’ ἢ ἐν τῇ κλήσει τῆς πρωτοκαθεδρίας τῆς ἐν τῇ λαμπρᾷ τραπέζῃ καὶ περιποθήτῳ συνεστιάσει τῶν σοφωτάτων ἡμῶν βασιλέων». Οι βυζαντινοί συγγραφείς θεωρητικά δεν έχουν καμία εκτίμηση γι’ αυτούς που δεν εντάσσονται. Ένας συγγραφέας του 6ου αι. μας πληροφορεί ότι δεν πρέπει να υπάρχει μέρος «ἀργὸν», δηλαδή ανεπάγγελτο, αλλά πρέπει όλοι να είναι ενταγμένοι σε κάποιο σώμα, έτσι ώστε να μην στρέφονται σε ακολασίες, κλοπές και άλλα αδικήματα, αναμεταδίδει δηλαδή την αντίληψη ότι όλοι πρέπει να έχουν μία απασχόληση. Έτσι, σώματα που παρουσιάζουν μία συγκρότηση αποτελούν κατά την εποχή αυτή μία τάξιν, π.χ. η συγκλητική τάξις ή η στρατιωτική τάξις −μέχρι και τους τελευταίους στρατιώτες−, αλλά οι αγρότες και οι κάτοικοι των πόλεων συνιστούν απλώς ένα «πλῆθος», ή «ὄχλο», ασαφές, ρευστό, χωρίς εσωτερική ιεραρχία ή κοινωνική κατάταξη και διαφοροποίηση, και συχνά με ασαφείς σχέσεις προς τις άλλες ομάδες.

Πηγές:
Αριστοτέλη Πολιτικά, 200.9-12 (1278b)· De scientia politica, 34-37· De Cerimoniis, 3-5· Ψευδο-Διονυσίου Περί της ουράνιας ιεραρχίας, 17.3-11· Dennis, Three treatises, 10.17-25· Svoronos, Novelles, αρ. 2.7-19, 11.38-40· Oikonomidès, Listes, 83.18-21· Μιχαήλ Ψελλού Χρονογραφία 2, 260.2-3.
Βιβλιογραφία:

ODB, 2018· Bell, Three political voices, 73-76, 173 σημ. 126· Bell, Social conflict, 275-277· Rilinger, Ordo und Dignitas, 95-96· Ahrweiler, Ιδεολογία, 148-168· Magdalino, Honour, 186, 197-198, 200· Kazhdan-McCormick, Byzantine court, 173-185· Magdalino, Court society 212-213, 216· Oikonomidès, Listes, 21-24, 283-284· Ηλιάδη, Πολιτική θεωρία, 72, 88-93· Ostrogorsky, Byzantine emperor, 1-4· Kazhdan-Constable, People and Power, 60-61· Hunger, Prooimion, 84, 103, 109, 117-122· Pertusi, Pensiero politico, 19-24· Dagron, Traditions politiques, 121-146· Dostalova, Soziale Spannungen, 33-48· Πλαγγέσης, Πολιτική και κοινωνική φιλοσοφία, 238-239, 253-255· Brehier, Institutions, 67-68· Bury, Administrative system, 118· Καραγιαννόπουλος, Ιστορία τ. Α΄, 46-47· Patlagean, Ελληνικός μεσαίωνας, 248-249· Neville, Authority, 14.