Τύχη

Χρονολογία: 6ος-12ος αι.

Η έννοια της «τύχης» στο Βυζάντιο αποτελεί επιβίωση της αρχαίας σύλληψης της θεάς Τύχης, μάλιστα στις περισσότερες ιστορικές αναφορές έχει σαφείς ομοιότητες με την αντίστοιχη λατινική θεότητα Fortuna. Αν και η μείωση της αυτονομίας των πόλεων και η τελική τους διάλυση συντέλεσε ώστε να εξαφανιστεί η περισσότερο γνωστή σήμερα και λόγω των απεικονίσεών της στην τέχνη «τύχη» των πόλεων (που κυβερνά την ευημερία και την εξέλιξή τους), ο ρόλος της τύχης στην εξήγηση των εξελίξεων αλλά και στην πορεία των ανθρώπων χωριστά παραμένει για να δηλώσει τόσο τις πολιτικές μεταπτώσεις και αναταραχές (τις «μεταβολές») όσο και την απουσία συνέργειας της ανθρώπινης θέλησης. Ως λογοτεχνική επιλογή η τύχη χρησιμοποιήθηκε κατεξοχήν και από τους ποιητές της ελληνιστικής και της ρωμαϊκής εποχής αλλά και στα ελληνιστικά μυθιστορήματα, για να απορριφθεί ο ρόλος της από την Εκκλησία (4ος-5ος αι.), μολονότι με τη συνδρομή του Βοήθιου (6ος αι.) η έννοια της τύχης εξαπλώθηκε στη Δύση ως έκφραση της θείας θέλησης, με την οποία και συνδέθηκε στενά. Μοναδικό είναι το παράδειγμα σύνδεσης της τύχης του αυτοκράτορα Ιουστινιανού Α΄ με την ελληνιστική ιδέα του «νόμου ἐμψύχου» (ἡ βασιλέως… τύχη ᾗ … ὁ θεὸς τοὺς νόμους ὑπέθηκε νόμον αὐτὴν ἔμψυχον καταπέμψας ἀνθρώποις), η οποία ενισχύει τη νομοθετική αρμοδιότητα του αυτοκράτορα.
Οι συγγραφείς του Βυζαντίου συχνά επικαλούνται την τύχη για να επισημάνουν στοιχεία της κοινωνικής θέσης των ατόμων, και μάλιστα αυτά που δεν ελέγχουν. Ως κοινωνικός όρος η έννοια της τύχης είναι μία σταθερή έννοια, που ορίζεται από διαφορετικές παραμέτρους, π.χ. από την οικογένεια, από την εθνική καταγωγή, από το αξίωμα ή από την έλλειψή του, από τη νομική υπόσταση (ελεύθερος ή δούλος), ή και από την έλλειψη όλων αυτών, που δίνουν στο άτομο τη θέση του μέσα στη βυζαντινή κοινωνία. Η οικογένεια για παράδειγμα εξασφαλίζει την κοινωνική τοποθέτηση και το σημείο εκκίνησης της ζωής ενός ατόμου, ενώ η εθνική καταγωγή μπορεί να συνεπάγεται συγκεκριμένες υποχρεώσεις ή να συντελεί στην κατάταξη σε μία συγκεκριμένη ομάδα που αντιμετωπιζόταν ως σύνολο από το βυζαντινό κράτος. Το σύνολο των χαρακτηριστικών που διέκριναν τους ανθρώπους και είχαν επιπτώσεις στη θέση τους αποδιδόταν ως «τύχη»: είναι χαρακτηριστικό ότι τα Βασιλικά επαναλαμβάνουν διάταξη του Κώδικα του Ιουστινιανού Α΄ όπου αναφέρεται ότι οι τιμωρίες αποδίδονται «κατὰ τὴν οἰκείαν τύχην» του καθενός, όπου ο όρος μοιάζει να αναπαράγει τον λατινικό condicio, δηλαδή τη νομική θέση του ατόμου. Ωστόσο, μία από τις σημαντικότερες διαπιστώσεις αναφορικά με τους συσχετισμούς της τύχης στις βυζαντινές πηγές είναι ότι δεν συνδέεται με τον πλούτο, η ύπαρξη του οποίου δεν συνεπάγεται συγκεκριμένη θέση για τον κάτοχό του. Η αλλαγή όμως κάποιου από τους σταθερούς παράγοντες της προσωπικής τύχης μπορούσε να επιφέρει μερική ή ολοκληρωτική αλλαγή της κοινωνικής θέσης των ανθρώπων προς το καλύτερο ή προς το χειρότερο, που στις πηγές δηλώνεται συχνά με τον όρο «μεταβολή». Ο Μιχαήλ Ψελλός, ένας από τους συγγραφείς που χρησιμοποιούν περισσότερο την έννοια της τύχης, χρησιμοποιεί επίσης τους όρους «μεταποίησις» και «μετάπλασις», που προέρχονται από τον Αριστοτέλη, για να περιγράψει την ολοκληρωτική μεταβολή της κοινωνικής κατάστασης των ανθρώπων της εποχής.
Σύμφωνα με αυτά, πολλών ειδών τύχες απαντούν στις πηγές: τύχη «ἐλάσσων», «ὀνόματος», «εὐγενής», «ἐλευθέρα», «βάρβαρος», «ὑψηλοτέρα», «περιφανεστέρα». Η έλλειψη όλων αυτών των παραγόντων ωστόσο αυτόματα τοποθετούσε το άτομο στις χαμηλότερες κοινωνικές βαθμίδες, οπότε η τύχη του ήταν «ταπεινοτέρα», «φαῦλος», «καταπεπτωκυΐα» κλπ. Η έκφραση «μέτρον τύχης» χρησιμοποιήθηκε μία φορά από τον αυτοκράτορα Ρωμανό Α΄ Λακαπηνό για να δηλώσει την ανώτατη κοινωνική θέση ή κατάσταση στην οποία μπορούσε να φτάσει κανείς.

Πηγές:
CIC III, 507.8-10· Βασιλικά, 1.1.4.3-7· Svoronos, Novelles, αρ. 3.112-113· Μιχαήλ Ψελλού Χρονογραφία 1, 148.27.1-2.
Βιβλιογραφία:

ODB, 2131· Cupane, “Fortuna rota volvitur”, 137-152· Magdalino, Byzantine courtier, 162-163· Magdalino, Snobbery, 69· Hunger, Prooimion, 117-119· Καραγιαννόπουλος, Ιστορία τ. Α΄, 45-46· Dvornik, Political philosophy, 240-241, 272, 594-603, 716-723· Kaldellis, Procopius, 173-221.
https://en.wikipedia.org/wiki/Tyche
https://en.wikipedia.org/wiki/Fortuna