Οι στρατιώτες τον 6ο αιώνα

Χρονολογία: 6ος αι.

Η ένταξη των στρατιωτών στις μονάδες τακτικού στρατού (comitatenses) δεν αποτελεί αποτρεπτικό παράγοντα για την εγκατάστασή τους σε έναν τόπο, εφόσον ακόμα και οι μονάδες του κινητού στρατού παραμένουν για καιρό στρατωνισμένες σε συγκεκριμένες επαρχίες. Το κλασικό παράδειγμα βέβαια δεν αποτελούν οι στρατιώτες του τακτικού στρατού ή και των ανακτορικών φρουρών, την εντοπιότητα των οποίων παρόλα αυτά μαρτυρούν αρκετές επιγραφές της Μικράς Ασίας τον 6ο αι. (ακόμα και των δυτικών επαρχιών, που στις αρχές της αυτοκρατορίας ήταν «άοπλες»), αλλά οι λιμιτανέοι (limitanei), οι στρατιώτες των συνόρων. Το κράτος παραχωρούσε στους στρατιώτες του τακτικού στρατού κατά την αποστράτευσή τους ακαλλιέργητες γαίες με φορολογικές απαλλαγές, παροτρύνοντάς τους να εγκατασταθούν στα σύνορα, χωρίς όμως να τους εμποδίζει να εγκατασταθούν και στο εσωτερικό της αυτοκρατορίας. Οι συνθήκες διαβίωσης των λιμιτανέων ήταν διαφορετικές, εφόσον ενσωματώνονταν λόγω της ακινησίας των μονάδων τους στις τοπικές κοινωνίες. Πολυάριθμες διατάξεις που περιλαμβάνονται στον Κώδικα του Ιουστινιανού Α΄ ωστόσο αποδεικνύουν ότι και οι στρατιώτες ήταν νομικά πρόσωπα με δικαιώματα στην πατρική περιουσία, μολονότι η απαγόρευση να ασχοληθούν με τις γαίες τους ενώ υπηρετούν είναι σαφής και πολύ αυστηρή.
Και τις δύο κατηγορίες ωστόσο άγγιξαν τα μέτρα του Ιουστινιανού Α΄ τον 6ο αι. Η εντοπιότητα των στρατιωτών των συνόρων αποτελούσε δικαιολογία για την καθυστέρηση των μισθών και των εκτάκτων χορηγιών. Στον τακτικό στρατό ο Ιουστινιανός Α΄ έκανε συστηματικές εκκαθαρίσεις, προκειμένου να περιορίσει τις σπατάλες. Κάποια σώματα μειώθηκαν αριθμητικά, ενώ αυτοί που δεν παρουσιάζονταν στις μονάδες τους για οποιονδήποτε λόγο εντοπίστηκαν και διαγράφηκαν από τους καταλόγους. Οι επετειακές ή εορταστικές παροχές σε νόμισμα (donativae) περιορίστηκαν και από τους στρατιώτες των παλατινών Σχολών ζητήθηκε να εξαγοράσουν την μη συμμετοχή τους σε εκστρατείες (ἀστρατεία). Μέχρι τα τέλη του 6ου αι. το πρόβλημα της χρηματοδότησης του στρατού έγινε τόσο σοβαρό, ώστε ο αυτοκράτορας Μαυρίκιος διέταξε ο στρατός να διαχειμάσει πέρα από το Δούναβη.
Ο Προκόπιος, που παραθέτει συμπυκνωμένες πληροφορίες για τα μέτρα του Ιουστινιανού Α΄ σχετικά με το στρατό, φαίνεται να αντιμετωπίζει τη στρατολόγηση ως ευκαιρία διαβίωσης για μεγάλες πληθυσμιακές ομάδες, εφόσον παρείχε μισθό. Δεν προκύπτει από την αφήγησή του πως η κατάταξη γινόταν με αυστηρά κριτήρια· αντίθετα φαίνεται πως οι υποψήφιοι προς κατάταξη μπορούσαν να προμηθευτούν έγκριση της στράτευσής τους (γράμματα), τα οποία μετά καθίσταντο άκυρα από τους λογοθέτες που διενεργούσαν τις εκκαθαρίσεις. Αντίστοιχα το γεγονός ότι πολλοί στρατιώτες καθυστερούσαν να εμφανιστούν στις μονάδες τους ή και δεν εμφανίζονταν καθόλου πιθανώς έχει σχέση με το «ρίζωμα» των στρατιωτών, πολλοί εκ των οποίων ήταν απασχολημένοι με τις αγροτικές εργασίες τους. Το επεισόδιο του απόμαχου στρατιώτη Πρόκλου στη Φιλαδέλφεια της Λυδίας (Μικρά Ασία), που παραθέτει ο Ιωάννης Λυδός, είναι δηλωτικό τουλάχιστον των προθέσεων της κυβέρνησης να μην επεκτείνει τα φορολογικά προνόμια των στρατιωτών σε γαίες οι οποίες από την αρχή δεν είχαν καταγραφεί ως στρατιωτικές, δεν ανήκαν δηλαδή στον κλήρο του στρατιώτη κατά τη στιγμή της αποστράτευσής του. Αντίστροφα, η πληροφορία του Λυδού φαίνεται να υποδηλώνει πως οι στρατιώτες θεωρούσαν δικαίωμά τους τη λήψη και ίσως (ανάλογα με την ερμηνεία) την επέκταση των προνομίων τους.
Έχει υπολογιστεί ότι ο μισθός του στρατιώτη τον 6ο αι. έφτανε τα 25-30 χρυσά νομίσματα κατ’ έτος, μεγάλο μέρος των οποίων ωστόσο αφορούσε να έξοδα διαβίωσής του και τη συντήρηση του εξοπλισμού του, συνεπώς καταναλωνόταν εντός του έτους. Ο Προκόπιος θεωρεί πως τα προνόμια της υπηρεσίας στο κράτος και ιδιαίτερα εκείνα των στρατιωτών, μισθοί, παροχές, αφορολόγητο, συντηρούσαν περισσότερες ομάδες ανθρώπων εξαρτημένων από τον ίδιο τον στρατιώτη, κατά κύριο λόγο τους ανθρώπους της «οἰκίας» του, αποδίδοντας κεφαλαιώδη σημασία στον οικονομικό τους ρόλο για τις τοπικές κοινωνίες και για την πολιτεία γενικά, η οποία «ἐπὶ μέγα εὐπορίας ἐχώρει». Μάλιστα ο συγγραφέας κατατάσσει τους στρατιώτες μεταξύ των «εὐσεβούντων» των τοπικών κοινωνιών, σημειώνοντας με κάποια υπερβολή πως με τα μέτρα του Ιουστινιανού Α΄ μετατράπηκαν σε «προσαιτοῦντες» (ζητιάνους) των πόλεων. Η μετάβαση από την κατηγορία των μισθοδοτούμενων και προνομιούχων του κράτους με την αφαίρεση του «ὀνόματος στρατείας» και της «ζώνης» αποτελούσε ουσιώδη μεταβολή της κοινωνικής κατάστασης πολλών στρατιωτών αυτή την εποχή, δεν είναι ωστόσο ξεκάθαρο ότι ο Προκόπιος περιγράφει την πτώση τους στην κατηγορία των infames, που προβλέπει με την ατιμωτική απόταξη ο Κώδικας του Ιουστινιανού Α΄. Το σύνολο των σχετικών πληροφοριών του Προκόπιου πάντως υποδηλώνει ότι τα μέτρα του Ιουστινιανού Α΄ δεν έθιξαν μόνο τους ίδιους τους στρατιώτες, αλλά γενικά τις τοπικές κοινωνίες, στις οποίες αυτοί ήταν ενσωματωμένοι.

Βιβλιογραφία:

Jones, LRE, 614-619, 631, 633-636, 659-663, 668-671, 675-679· Βυζαντινός κόσμος 1, 237-245, 248-249, 253-265 (Zuckerman)· Haldon, Warfare, 69, 239, 259-260, 261, 263· Haldon, Recruitment, 20-28, 66, 74· Hendy, Studies, 645-647· Treadgold, Byzantium, 16-21, 147-157, 161-162, 165-166· Karayannopoulos, Entstehung, 36-45, 74-81· Κόλιας, Η θέση του στρατιωτικού, 13-19· Γρηγορίου-Ιωαννίδου, Στρατολογία, 18-19, 48-49, 54· Patlagean, L’impôt, 303-309.