Συμεών ο Μεταφραστής

Συγκεχυμένα μόνο βιογραφικά στοιχεία υπάρχουν γι’ αυτόν τον συγγραφέα του β΄ ημίσεως του 10ου αι. Από πολύ πλούσια και ευγενική οικογένεια της Κωνσταντινούπολης, έλαβε την καλύτερη μόρφωση της εποχής του και φαίνεται ότι ξεκίνησε τη σταδιοδρομία του από την αυτοκρατορική γραμματεία, για να φτάσει στα αξιώματα του μαγίστρου και λογοθέτη του δρόμου, έχοντας πιθανώς χρηματίσει τουλάχιστον το 959 λογοθέτης του στρατιωτικού (εκδοχή που δεν είναι καθολικά αποδεκτή από τους ερευνητές). Σύγχρονος και φίλος του στρατηγού Νικηφόρου Ουρανού, ο οποίος του αφιέρωσε στίχους και έναν επιτάφιο λόγο, ο Συμεών έφτασε στην κορυφή της σταδιοδρομίας του επί Βασιλείου Β΄, αλλά είναι δύσκολο να ταυτιστεί με κάποιον από τους ομωνύμους του που δρουν την ίδια περίπου εποχή. Κατά τον Høgel τα στοιχεία που υπάρχουν σκιαγραφούν έναν υψηλόβαθμο αξιωματούχο με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την προστασία των πενήτων και των μονών αλλά και για την κοινωνική πρόνοια της εποχής, ο οποίος πιθανώς είχε και την διεύθυνση του ξενώνα του Σαμψών.
Ο Συμεών λογοθέτης, ο επιλεγόμενος Μεταφραστής, είναι ένας από τους βασικότερους συγγραφείς αγιολογικών κειμένων στο Βυζάντιο, δραστηριότητα για την οποία έμεινε γνωστός και στους ίδιους τους Βυζαντινούς. Μάλιστα απέκτησε τέτοια φήμη ως συγγραφέας, ώστε μνημονεύεται ακόμα και από Άραβες και Γεωργιανούς συγγραφείς ήδη στο α΄ ήμισυ του 11ου αι. Αν και υπάρχουν κάποια άλλα κείμενα που αποδίδονται σε αυτόν, ο Συμεών είναι κυρίως γνωστός επειδή συνέθεσε Μηνολόγιο κατ’ εντολή του αυτοκράτορα Βασιλείου Β΄, έργο που χρονολογείται γύρω στο 980-985 (εγγύτερα γύρω στο 982). Σύμφωνα με μία γεωργιανή πηγή, ο Συμεών σύντομα περιέπεσε σε δυσμένεια και απομακρύνθηκε και το έργο του κάηκε κατ’ εντολή του Βασιλείου Β΄. Κατά τον Høgel αυτό υποδηλώνει πως η θέση του ήταν εξαρτημένη από τη θέση του παρακοιμώμενου Βασιλείου. Πιθανώς σε αυτή τη χρονική στιγμή ο Συμεών έγινε μοναχός. Η χρονολογία θανάτου του Συμεών είναι άγνωστη, αλλά είναι ασφαλέστερη η υπόθεση ότι πέθανε μετά το 985. Η φήμη του και η θέση του για την βυζαντινή αγιογραφία αποκαταστάθηκαν μετά θάνατον, όταν ήρθε και πάλι στην επιφάνεια το Μηνολόγιο κατ’ εντολή πιθανώς του Κωνσταντίνου Η΄.
Το Μηνολόγιο του Συμεών του Μεταφραστή αποτελείται από πλήρη κείμενα βίων αγίων, 148 στον αριθμό, που προέρχονται κυρίως, αλλά όχι αποκλειστικά, από την πρωτοβυζαντινή εποχή. Η «μετάφραση» οφείλεται στο γεγονός ότι ο Συμεών επεξεργάστηκε τα πρωτότυπα κείμενα για το κοινό του 10ου αι. Το Μηνολόγιο αποτελείται από δέκα τόμους και σε κάθε ημέρα ανήκει ένας βίος, αλλά δεν υπάρχουν βίοι σε όλες τις ημέρες, διαπίστωση που πιθανώς υποδηλώνει ότι ο Συμεών δεν κατάφερε να τελειώσει αυτό το γιγάντιο έργο. Το Μηνολόγιο παρόλα αυτά έτυχε ευρείας αποδοχής και αναπαρήχθη σε περίπου επτακόσια χειρόγραφα και αποσπάσματα, ενώ η απόδοση άλλων έργων στον Συμεών, μεταξύ των οποίων πραγματείες, ποιήματα, κανόνες κλπ, αλλά και βίων άλλων αγίων εκτός αυτών που περιλαμβάνονται στο Μηνολόγιο, δεν είναι βέβαιη εξαιτίας της έλλειψης κριτικής έκδοσης. Η σημασία του Μηνολογίου του Συμεών, που έμεινε γνωστό ως «Μηνολόγιο του Βασιλείου Β΄» ήταν τόσο μεγάλη, ώστε ο Συμεών αγιοποιήθηκε από την ορθόδοξη Εκκλησία, πιθανώς τον 11ο αι.
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των συγχρόνων του το έργο του Συμεών του Μεταφραστή είχε ως πρωταρχικό σκοπό την διατήρηση των ασκητικών αγώνων και άθλων των αγίων, αλλά και την εξάλειψη κάθε πιθανής αιρετικής απόκλισης των αυθεντικών κειμένων. Η σύγχρονη έρευνα τείνει να υποβαθμίσει τη σημασία των εκτιμήσεων αυτών, τονίζοντας πως η επεξεργασία του Μεταφραστή έγκειτο στην «επανάληψη της αγιογραφικής δράσης», αποτελώντας έναν «καθρέφτη κοινών αντιλήψεων και συλλογικών κανόνων» (Kazhdan), προσαρμόζοντας παράλληλα τη γλώσσα των κειμένων σε μία μορφή τρέχουσας (10ου-11ου αι.) αττικίζουσας, προσιτής τόσο στο μορφωμένο κοινό όσο και στο ολιγογράμματο (Høgel). Η κύρια προσφορά του Συμεών του Μεταφραστή στους συγχρόνους του ήταν η ανάδειξη των μεσοβυζαντινών προτύπων στα κείμενα που επεξεργάστηκε, ώστε αυτά να γίνουν προσιτά και άμεσα αναγνωρίσιμα από το κοινό του 10ου αι.

Βιβλιογραφία:

Høgel, Symeon· PmbZ 2, αρ. 27504· Kazhdan, Literature (850-1000), 231-247· Τωμαδάκης, Εἰς Συμεῶνα, 113-138· Mercati, Versi, 126-134· Peeters, “Syméon Métaphraste”, 357-359· Oikonomides, Two seals, 323-326· Ševčenko, Poems, 185-228 (ιδ. 210 κ. εξ. )· Rapp, Byzantine hagiographers, 31-44· Beck, Kirche, 570-575· ODB 3, 1983-1984· DTC 14/2, 2959-2971 (J. Gouillard)· Lauxtermann, Paradox, 210-212.