Προάστειον

Τα προάστεια είναι εκτάσεις γης που απέχουν από την έδρα στην οποία ανήκουν, το χωρίον, συχνά τόσο, ώστε καθίσταται απαραίτητη η εγκατάσταση των καλλιεργητών εκεί προκειμένου για την αποδοτικότερη εκμετάλλευση του προαστείου. Η απόσταση μεταξύ της έδρας του χωρίου και του προαστείου είχε ως αποτέλεσμα την εγκατάσταση των καλλιεργητών εγγύτερα στη γη τους, την ανέγερση οικημάτων ή εγκαταστάσεων κλπ., δηλαδή την δημιουργία ενός ακόμα μικρού οικιστικού κέντρου, κοντά στον κύριο οικισμό της περιοχής. Ένας άλλος τρόπος δημιουργίας των προαστείων ήταν η αποκοπή τους από το κέντρο τους, το χωρίον, για διάφορους φορολογικούς λόγους, π.χ. ελάφρυνση/απαλλαγή φόρου λόγω κάποιας καταστροφής.
Η φορολογική πραγματεία του 10ου αι. αναφέρει ότι οι ιδιοκτήτες του προαστείου δεν κατοικούν εκεί (μὴ τοὺς δεσπότας αὐτοὺς τὴν κατοίκησιν ἔχειν). Έτσι, σχεδόν εξ ορισμού τα προάστεια έχουν συνδεθεί με την μεγάλη ιδιοκτησία, εφόσον ένας μεγάλος ιδιοκτήτης εκμεταλλευόταν τις γαίες του είτε μέσω εξαρτημένων καλλιεργητών (ενοικιαστών, παροίκων) είτε μέσω δούλων και εργατών (μισθίων). Πολύ συχνά τα προάστεια αποκόπτονταν από την «ὑποταγὴ χωρίου», όπου ανήκαν αρχικά, και συνιστούσαν «ἰδιόστατα» ή «ἰδιοπεριόριστα», είτε επειδή αυτό αποτελούσε κρατική επιλογή για λόγους φορολογικής διευκόλυνσης είτε επειδή το επεδίωκε ο ιδιοκτήτης τους. Για τους ιδιοκτήτες τα οφέλη ήταν πολλά: η φορολογική ενοποίηση των συχνά διάσπαρτων σε περισσότερα χωριά ακινήτων επέφερε την απαλλαγή από την αλληλέγγυα ευθύνη καταβολής των φόρων και την επέκταση των ίδιων φορολογικών συνθηκών σε όλα τα ακίνητα, που συχνά περιλάμβαναν φορολογικές απαλλαγές. Σύμφωνα με τις πηγές πάντως οι μεγάλοι ιδιοκτήτες οργάνωναν την ιδιοκτησία τους κατά προάστεια, τα οποία μπορεί να θεωρηθεί ότι αποτελούσαν μεγάλα αγροκτήματα ή μεγάλες μονάδες γεωργικής εκμετάλλευσης.

Βιβλιογραφία:

Dölger, Finanzverwaltung, 115.39-43, 127-28, 137-139· Lemerle, Agrarian history, 77· Kaplan, Les hommes et la terre, 112-114, 220-222, 306-308, 335-341, 344-352· Lefort, Rural economy, 236-237· Βυζαντινός κόσμος τ. 2, 360-366 (Lefort).